Бізбен байланыс
kum2017@yandex.ru
WhatsApp: +7 705 241 87 47


Шəкəрім Құдайбердіұлының даналық дүниетанымы

29 наурыз 2019, Жұма
Шəкəрім Құдайбердіұлының даналық дүниетанымы
Шəкəрім Құдайбердіұлы — қазақтың ұлы данышпан ойшылы. Қазақ философиясында ар, ұят, ынсап, қайғы мəселелерін философиялық логикада тұңғыш рет қарастырған ойшыл. Өз философиясында ақыл - ой, ұждан мəселелерін анықтаған. Ұждан дегеніміз — ынсап, мейірім, əділет. Бұл екі өміргеде керек іс. Жанға азық болатын құндылық. Ақыл - ойдың жиырма сегіз түрін көрсеткен. Соның ішінде сау ақыл деп соған ерекше тоқталған философ. Адамды басқа тірі жандылардан өзгешелендіретін оның ақыл - ойы емес пе, Шəкəрім өз философиясында дүниені танушы, адамды адамдық негізге жетелейтін, ең негізгі қасиеті ретінде ақыл - ойды қарастырған.

Оның дүниетанымы көбіне мораль философиясына жақын. Шəкəрімнің дүниетанымы көбіне мораль философиясы мен ар ілімін қамтиды.

Шəкəрім дүниетанымында тəңір, нұр, күн, табиғат — қасиетті, киелі ұғымдар.

Еңбекке шыда, ебін тап та,

«Сабырдың түбі — сар алтын».

Өзімшіл болма, көпті ардақта,

Адамның бəрі — өз халқың [1; 180].

Адам тек қана өз тағдырымның алдында жауаптымын демей, барлық адамзаттың тағдырының алдында жауаптымын деп өмір сүруге шақырады. Адамзатқа ортақ бір - бірін қор қылмауға, адамзатқа ортақ мүддеде өмір сүруге үндейді. Ар бір адам адамзатқа ортақ мүддені қорғауға, «адам» деген ұлы ұғымды қор етпеуге шақырады. Шəкəрім Құдайбердіұлы ар - ұят мəселесін бірінші орынға қояды. Ар дегеніміз не? Оны қалай түсініп білеміз? Хайуандар əлемінде ар мəселесі жоқ деуге болады, демек, ар адамға ғана қатысты ұғым. Егер адам адамшылығын жоғалтса, оның өлгенімен бірдей. Бар жазадан ар - ұят жазасы ауыр. Біреуді алдап өтірік айтуға болғанмен, адам өз - өзін алдап өз ұжданының алдында орынсыз іске аяқ баса алмайды, ең жаман іс саналы болсаң, сен өз - өзіңді алдай алмайсын. Адам өзіне - өзі сыншы болып дұрыс қадам жасай білуі ғибрат аларлық іске қадам жасай білуі, оң деп білді.

Сабыр, сақтық ой, талап болмаған жан

Анық төмен болмай ма хайуанан.

Ынсап, рахым, ар - ұят табылмаса,

Өлген артық дүниені былғағаннан [1; 129]!

Шəкəрім дүниетанымындағы негізгі мəселелердің бірі — ар ілімі. Ұят, ар тек адамға ғана қатысты. Ар - ұяты жоғалған адам — ол адам, бірақ ол адам надан адам танылған.

Ар деген адамның сыры, құпиясына қазық болатын рухани субстанция, ар — адам ісінің төрешісі. Ар — адамның өз соты. Əр адам өзінің арының алдында жауап бермек. Шəкəрім халыққа ар білімі деген арнайы білім керек деп таныды. Арлы адамның мойындағы ұяты, жігері, намысынын, қайраты бар адамды айтамыз. Адам арсыз болса, ол адамдық негізден айрылмақ. Адамды адам қылып тұрған оның арында. Егер адамды арсыз деп алсақ, онда біз «адамзат» деген ұғымнан айырылып қаламыз.

Ар — адамның ішкі сыры, бізге беймəлім құпиясы. Əдетте біз біреудің ішкі сырын біліп алғымыз келіп əдеттеніп жатамыз, онымыздан өнімді іс шықпақ емес.

Əрбір адам өз сыры ешкім біліп болмақ емес, ол адамның «жеке архиві», оны ол өзімен əкетпек.

Адамның сыры тек өзінің құпиясы. Адам арының тазалығы оның іс - əрекетімен өлшенбек. Ар тек жеке адамға қатысты қолданылатын ұғым. Арсыздық — адам бойындағы ең жаман қасиет, ол судың тұнық болғаннан гөрі, лай болғандығын қалайды. Ар — ізгіліктің өлшемі, оның көрінісі. Ізгілік тек жеке адамдарға ғана қатысты емес, ол адамзатқа тəн. Адамның əлемде пайда болуының өзі ізгіліктің өлшемі, оның көрінісі.

Дүниеге ізгілікті əкелуші адам. Сонымен адамның адамшылығы дегенде қадап - қадап айтатын ұғымдар «ұят», «намыс», «ар» осы үшеуі адамшылықтың негізгі салалары, арналары. Олардың бірінсіз адамның адамшылдығы толық емес. Əрине, «ұятсыздық», «намыссыздық», «арсыздық», «надандық» адамшылдыққа тікелей қатысты ұғымдар, бірақ олар адамшылдықтың өзі емес, оған қайшы келетін түсініктер. «Ар - ұят», «ұждан» Шəкəрім бұл ұғымдарды адамзат өмірінде ерекше орын алып, екі дүниеге де керек іс деп қарастырған.

Тумақ, өлмек — тағдырдың шын қазасы,

Ортасы — өмір, жоқтық қой — екі басы.

Сағымдай екі жоқтың арасында

Тіршілік деп аталар біраз жасы.

Жоқтық, барлық — жоғалмақ араласы,

Үш еріксіз болады мағынасы.

Нажағайдай жарқ етіп өшпек болса,

Өмірдің он тиындық жоқ бағасы.

Өмірдің өкінбейтін бар айласы,

Ол айла - қиянатсыз ой тазасы.

Мейірім, ынсап, əділет, адал еңбек,

Таза жүрек, тату дос — сол шарасы [1; 155].

Адамға бұл ғұмырдың өткінші екендігін ескерте отырып, адамға ең керегі таза ой, жүректі таза тұнық ұстау. Мынау өмірдің ластанған лайымен таза жүректі былғамау. Тұнық, мөлдір су секілді адамда жүрегін таза ұстау, темірдің өзін дат басады, адамның да жан дүниесі солай кірлемек. Адам сол бір ғана берілген өмірінде үнемі адамшылдыққа ұмтылып, адамға ортақ іс қалдыру, ізгілікке аяқ басуы шарт.

Шəкəрім өзіне - өзі «Мұтылған» деген ат қойған. Оның дəлелі «Мұтылғанның өмірі» деген толғау өлеңінен табамыз.

Дұспаным жоқ, досым жоқ,

Қайғыдан да шошу жоқ,

Рахат іздеп тосу жоқ,

Бір жындымын құтырған.

Жаралы жаным шықсын деп,

Қара жер мені жұтсын деп,

Өлген соң елім мұтсын деп

Атымды қойған «Мұтылған» [1; 347].

Шəкəрім өзінің белгілі бір кезеңде ұмтылатындығын сезе білген. Шынында, ойшылды ұмыттыру үшін Кеңес өкіметінің жандайшаптары оны ең алдымен атып өлтіреді. Тіптен зираты ұмыт болады. Шəкəрімнің атын атауға тыйым салынады.

Ойшылдың шығармалары тығулы жатты. Осындай жағдайдан кейін оның мұтылған екені шындыққа айналды.

Дүниеде ұмтылатын кім, ол əке - шешесі жоқ, жанашыры жоқ жетім. Ел елдігінен айырылып, жұрт өзін - өзі танудан қалғанда, ойшыл ұмтылады, сөйтіп жетім қалған халықтың өзі ұмтылмақ. Халық өзін - өзі тануға жеткенде мұтылған жаңғыртып, жетімдік құрсауынан шығады. Туған жұрттың, елің өзіңді қажет етпеген соң қалайша жетімдікті сезінбейсің.

Даналық дегеніміз рухтың азапқа түсу жолы болса керек, рух күйзеліске түспей, сана сергек болмай, дүние былығын қалай түсінбекпіз. «Жетім бала иесіз, өзі кесер кіндігін» демекші Шəкəрім өзін жұртта қалған жалғыздай сезінеді.

Шəкəрімнің елден тыс кетуі — оның солақай саясаттан қашуы. Сол кездегі солақай саясаткерлер елдегі зиялылардың көзін жоймай елге өктемдік жасай алмайтындығын əбден түсінген. Оның елден жырақ өмір сүруі амалсыздықтың күні.

Ол өкіметтен ешқайда қашып құтыла алмайтындығын біліп, өз атын «Мұтылған» қояды. Оған

«бандит» деген атақ тағылады.

Ал шындығына келсек, Шəкəрімнің кім екендігін мына қазіргі қоғам танытты. Ол өзінің өмірбақи жиған - тергенін халқына, артқы ұрпағына өлмес із қалдырған ойшыл.

Халқының мұңын мұңдап, халқының жадында мəңгі сақталатын ізгі істерді қалдырған, күндердің - күнінде ол елінің танитындығын білді жəне өзі сол күнді аңсаған.
341
0
  • 0
0 дауыс
Загрузка...
Оқи отырыңыз
Ар - ұждан деген не?
Ар - ұждан деген не?
Ар - ұждан деген не? Көптеген адамдар бұл сөздің не екенін түсінбейді. Ар - ұждан - сіздің әрекеттеріңіз, күмәніңіз, көңіл - күйіңіз туралы ойлануыңыз. Әр адамның ар - ожданы бар, ол түнде ұйқының жиілеуіне жол бермейді.
Ш. Құдайбердіұлының өлеңдерінің әдеби - көркемдік ерекшеліктері
Ш. Құдайбердіұлының өлеңдерінің әдеби - көркемдік ерекшеліктері
Шәкәрім Құдайбердіұлының өлеңдерінің әдеби - көркемдік ерекшеліктері. Ақынның өмірі мен шығармаларының мазмұны мен мағынасына талдау, әдеби - көркемдік ерекшеліктерін меңгерту, үзінділер жаттау, мазмұнын түсіндіру.
Ар – ұждан – адамдық өлшемі
Ар – ұждан – адамдық өлшемі
"Ар - ұждан" құндылығы туралы түсініктерін кеңейту, адам туы ар – ұждан туралы түсінігін дамыта отырып, ар ұждан тазалығына баулу.
Ақыл - жастан, асыл - тастан
Ақыл - жастан, асыл - тастан
Қарағанды қаласы, №21 негізгі мектепте бастауыш сынып мұғалімі Базылова Данагүл Дюсенбайқызы
Этика – философиялық ғылым
Этика – философиялық ғылым
Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Сағыз селосы, №9 орта мектептің тарих және география пәні мұғалімі Қалиева Гүлжанат Шайхымадинқызы
Қанағат, рақым ойлап қой!
Қанағат, рақым ойлап қой!
Қызылорда обл, Шиелі ауданы №244 Ы. Жақаев атындағы орта мектепте өзін - өзі тану пәні мұғалімі Хайтенова Қалдыгүл
Пікірлер (0)
Ақпарат
Қонақтар,тобындағы қолданушылар пікірін білдіре алмайды.