Білімділер поралы
загрузка...

Маңғыстау диалектілерінің сөздік қорды дамытуға қосатын үлесі

Ғылыми мақала
Маңғыстау диалектілерінің сөздік қорды дамытуға қосатын үлесі

Соңғы жылдары көптеп қоныстанып жатқан қандастарымыз тілінде диалектілер жетерлік. Бұл еңбегімді оралман қандастарымыздың көп қолданыста бар диалектіге айналып кеткен сөздеріне қоса, жергілікті бұрыннан қалыптасып диалект болып кеткен сөздермен біртұтас «Маңғыстау диалектілерінің сөздік қорды дамытуға қосатын үлесі» деп атадым. Мұндағы мақсатым – Маңғыстау диалектілерін бүкіл Қазақстан халықтарына таныстыру және диалектілер арқылы сөздік қорымызды байыту.

Диалектілік өзгерістерді фонетика, лексика, грамматика саласымен тығыз байланыста қарастыру, оның өзіне тән ерекшеліктерін толық көрсетуге мүмкіндік береді. Профессор Хасан Кәрімұлы Мұхамбет «Диалектологияға» қатысты еңбектерінде диалектілерінің осы мәселесіне көп көңіл бөлген. Дауысты дыбыстарға байланысты ерекшеліктерді ерін дауыстыларының алмасуы, езулік - ашық, езулік – қысаң, жуан – жіңішке дыбыстардың алмасуы деп топтастырған. Ауызекі сөйлеу тілінің нормасы бойынша дауысты дыбыстар әр уақытта алмасып өзара сәйкесіп айтылады. Автор мұнда ашық - қысаң, жуан – жіңішке дауысты дыбыстардың сәйкестіктерін көрші халықтар тілінің әсерінен деген кейбір ғалымдардың пікірлерінің бір жақты екенін дәлелдейді. Егер көрші халықтар тілінің әсері болса, онда мұндай дыбыстық құбылулар бір өңірмен ғана шектеліп қалады деген қорытындыға келеді.

Ғалым дауысты дыбыстың сәйкестіктерден шығатын қорытындысын былай тұжырымдайды. Қазақ тілінде сөздің дауысты дыбыстар жағынан өзгеруі екі түрлі айтылуы қазақ тілінде айрықша көрінеді, әрі сәйкестілік қазақ тілінің күрделі фонетикалық құбылыстарының бірі екеніне аса көңіл аударады. Қазақ тілі говорларындағы тарихи тұрғыдан қарастырылатын қатаң мен ұяң дауыссыздар арасындағы сәйкестіктерді, яғни алты жұп құрайтын 12 байырғы дауыссыздар арқылы ерекшеліктерін сөз етеді. Қазақ тілінде қатаң + ұяң ғана дауыссыздар сәйкестілік құрамайды екен, (ж – д, д - ж, ж - з, з - ж) ұяң дыбыстар бір – бірімен сәйкесіп келеді, яғни бұл құбылыс с - т, т - с, п - т, п - қ, с - ш сияқты қатаң дыбыстар арасында молынан ұшырасатындығын дәлелдейді. [4]

Мен де ағамыз профессор Х. Мұхамбеттің жасаған зерттеуіндегідей Маңғыстау диалектілерінің бірқатары - дыбыстардың өзгеруімен, ауысуымен байланысты пайда болатынына көзім жетті. Солардың біршамасына тоқталып өтейін: айтыну - айту, айыптар - айыпкер, алақ - ғулақ - алақ - жұлақ, алдағандай - әлде қандай, алым - ғалым, анысын - мұнысын - онысын - мұнысын, ат шабу - атқа шабу, ауыздай - ауызша, бала - бажыр – бала - шаға, көшершілік – көшпенділік т. б. Осылардың жасалу жолын бірер мысалдармен түсіндіруге болады. Мысалы, көшершілік диалектісі көшу сөзін негізінде туған, - шілік заттық мағына беріп тұрған сөз тудырушы жұрнақ. Ал біздің әдеби тілімізде көшпенді сөзі қалыптасқан, сондықтан көшпенділік әдеби тіл сөзі де, көшершілік диалект болып есептеледі. Және бұл сөздерді маңғыстаулық оралман қандастарымыз көп қолданады. Дыбыстардың ауысуымен өзгеріске түсіп диалектілер қатарын толықтырған Маңғыстау облысы Бейнеу ауданынан маңлай – маңдай, саққыз – сағыз, арза – арыз, қойып тұр – тоқтай тұр, қоя тұр, бір – жар - бірлі – жарым, жекеме - жеке – жекпе - жек, не пәле – не бәле, білгір – білгіш, оқжай – оқшантай, пәшина – печене, біратала – бір жолата, мынаяғында – мына жағында, үстейсің – сөйтесің, отырыспақ (отыру сөзінен шыққан) – сауық кеші сияқты сөздерді жинадым. Осы жерде және бір айта кетер жайт – бұл сөздер әлі 2007 жылы шыққан соңғы диалектологиялық сөздікке енбеген.

Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы,
Бейнеу селосы «Үстірт орта мектебі» ММ
Директордың ғылыми – әдістемелік
жұмыстар жөніндегі орынбасары,
қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі Нұрымова Мария

Назар аударыңыз! Жасырын мәтінді көру үшін сізге сайтқа тіркелу қажет.
Материал рейтингісі:
  • 0
барлық дауыс бергендер: 0
Басқа жаңалықтарды оқу:
Загрузка...
Ақпарат
Қонақтар,тобындағы қолданушылар пікірін білдіре алмайды.
Бәйге бөлімі
  • Having fun. Abilities.

    To learn and practise Can/can't. To develop the pupil's habits of reading, speaking and writing, to support an interest to the English lesson.
  • Әртүрлі саладағы модельдер

    модель түрлерімен ажырата білуге, модель түрлерін анықтауға, модельдеудің қажеттілігін, оның пайдасын түсіндіру; оқушының шығармашылығын, ойлау қабілетін арттыру; еркін пікір білдіру мен өзара ...
  • Жұлдызды аспан

    Жұлдызды аспан – шоқжұлдыздар мен жұлдыздар олардың атаулары мен белгіленулері туралы ақпарат беру, айырмашылығын көрсету.
  • Зат есімнің септелуі

    Зат есімнің септелуі туралы түсінік беру. Септік жалғауларымен таныстырып, олардың сұрақтарын меңгерту. Оқушылардың топпен жұмыс істеу, ойлау, есте сақтау, зерделеу қабілеттерін дамыту.
  • Жұмбақ математика

    1 - ден 5 - ке дейін тура және кері санау, геометриялық пішіндерді ажырату; жұмбақ құрастыру, логикалық тапсырмаларды орындау арқылы балалардың тілін, ой – өрісін, ойлау қабілетін дамыту. ...
  • «Наурыз» С. Сейфуллин

    С. Сейфуллиның «Наурыз» өлеңді мәнерлеп оқиды. Сыни ойлауға үйренеді. Өлеңді жан - жақты талдайды. Жеке тұлға ретінде шығармашылыққа, іздемпаздылыққа баулу.
  • Ш. Мұртаза «Эльза – кішкентай періште»

    Жазушының өмірі мен шығармашылығынан мәлімет беру, үзіндіні толық талдау арқылы оқырманның рухани жан дүниесін байытудағы көркем шығарманың күш - қуатын таныту, идеялық мәнін ашу.
  • Презентацияларды құру. Безендіру шаблондары

    Презентацияны құру технологиясы туралы білімдерін қалыптастыру. Презентацияны жасауда өз шаблондарын құру технологиясын үйрену және оны практикада қолдана білу.
Үздік жаңалықтар
Өз пікіріңді білдір
Қанша жалақы аласыз?
25000-35000
35000-45000
45000-55000
55000-75000
75000-100000
100000-250000
Сайтта кім бар
Барлығы: 32
Қолданушылар: 0
Қонақтар: 32
Роботтар: 3
Соңғы пікірлер
Ілмек сөздер
Сайт статистикасы
Яндекс.Метрика