Доира сабағында оқытудың заманауи тәсілдері

Ұрмалы соқпалы аспаптар сыныбында оқушылардың кәсіби дағдыларын дамытудағы инновациялық технологиялар (доира аспабы мысалында)
Авторы: Ирисбеков Камилжан
Лауазымы: Ұрмалы соқпалы аспаптар (доира) сыныбының мұғалімі
Жұмыс орны: Түркістан облысы, Төлеби аудандық балалар саз мектебі
1. Кіріспе: ұрмалы аспаптар өнерінің өзектілігі
Қазіргі білім беру жүйесіндегі басты талап — оқушының шығармашылық әлеуетін заманауи әдістер арқылы ашу. Соқпалы аспаптар өнері, оның ішінде ұлттық нақыштағы доира аспабы, баланың ырғақтық сезімін, зейінін және моторикасын дамытуда ерекше орын алады. Ұрмалы аспаптар бөлімінде білім алушы оқушылар үшін дыбыстың сапасы мен ырғақтың дәлдігі кәсібиліктің негізі болып табылады. Бұл мақалада біз дәстүрлі оқытуды инновациялық технологиялармен ұштастырудың тиімді жолдарын қарастырамыз.
Төлеби аудандық балалар саз мектебінің доира сыныбындағы практикалық сабақ сәті.
2. Оқушылардың кәсіби дағдыларын қалыптастыру кезеңдері
Ұрмалы аспаптарда ойнауды үйретуде кәсібилік бірнеше компоненттен тұрады:
• Техникалық дағды: Саусақтар мен білектің дұрыс қойылымы. Доира аспабында «нахара», «гуп», «рез» секілді негізгі соққыларды еркін меңгеру.
• Ырғақтық есту қабілеті: Күрделі ырғақтық суреттерді (төрттік, сегіздік, он алтылық ноталар) ажырата білу және оны дәл орындау.
• Динамикалық шеберлік: Форте (қатты) және пиано (ақырын) дыбыстарын басқара білу арқылы шығарманың көркемдік бейнесін ашу.
3. Инновациялық технологияларды қолдану әдістемесі
Сабақ барысында келесі инновациялық тәсілдерді қолдану оқу үдерісін жеделдетеді:
3. 1. Цифрлық метрономдар мен мобильді қосымшалар:
Дәстүрлі механикалық метрономдармен қатар, қазіргі таңда «Pro Metronome» немесе «Soundbrenner» секілді қосымшаларды пайдалану оқушыға ырғақты тек естіп қана қоймай, визуальды түрде сезінуге мүмкіндік береді. Бұл әсіресе доирадағы жылдам темптегі («уфар») ырғақтарды меңгертуде таптырмас құрал.
3. 2. Аудиовизуалды талдау әдісі:
Оқушыларға әлемдік деңгейдегі ұрмалы аспап шеберлерінің (мысалы, Аббос Косимовтың) орындау мәнерін видео арқылы көрсетіп, оның соққы техникасына талдау жасау. «Көру – талдау – қайталау» циклі оқушының кәсіби талғамын қалыптастырады.
3. 3. Электронды сүйемелдеумен жұмыс (Minus - one):
Доира аспабын тек жеке емес, фонограммамен немесе электронды ансамбльмен қосылып ойнату. Бұл оқушының басқа аспаптарды тыңдау, ансамбльдік сезім мен темпті жоғалтпау дағдыларын шыңдайды.
4. Доира сыныбындағы практикалық жұмыс тәжірибесінен
Төлеби аудандық балалар саз мектебіндегі ұрмалы аспаптар сыныбында мен «Деңгейлік оқыту» технологиясын қолданамын.
• Бастапқы деңгей: Ырғақтық ойындар мен қарапайым соққылар.
• Орта деңгей: Техникалық жаттығулар (гаммалар орнына ырғақтық вариациялар).
• Жоғары деңгей: Күрделі шығармалар мен импровизация (еркін орындаушылық).
Сабақ барысында оқушының өз ойын еркін білдіруіне, ырғақтық «диалогтар» құруына жағдай жасаймын. Бұл «Тұлғаға бағытталған оқыту» технологиясының бір көрінісі.
Ұжымдық орындаушылық – оқушының кәсіби қалыптасуындағы ең маңызды кезең. Менің тәжірибемде оқушылармен бірге ансамбльде ойнау тек музыкалық дағдыны емес, сонымен қатар жауапкершілік пен өзара түсіністікті дамытады.
Ұжымдық орындау барысында біз келесі әдістемелік міндеттерді шешеміз:
1. Синхрондылықты қалыптастыру: Ұрмалы аспаптарда бірнеше орындаушының дыбыс шығару сәті секундтың жүзден бір бөлігіне дейін дәл келуі тиіс. Ансамбльде ойнау баланың «ішкі сағатын» (метрономды) тәрбиелейді.
2. Дыбыстық баланс: Оқушы өзінің ғана емес, жанындағы жолдастарының дыбысын естуді, соған бейімделуді үйренеді. Бұл – «музыкалық сезімталдық» дағдысының бастауы.
3. Темпті сақтау: Жеке ойнағанда бала темпті асықтыруы немесе баяулатуы мүмкін, ал ұжымда ол ортақ қарқынға бағынады.
Менің авторлық әдістемемде «Ритмдік эстафета» тәсілі кеңінен қолданылады. Бұл тәсіл бойынша, бір оқушы ырғақты бастайды, ал келесі оқушы оны үзіліссіз жалғастырып алып кетуі керек. Бұл сабақтың қызықты өтуіне және баланың зейінін шоғырландыруына септігін тигізеді.
Сонымен қатар, Төлеби аудандық балалар саз мектебінің доирашылар ансамблімен репертуар таңдауда жергілікті фольклорлық туындыларға басымдық береміз. Мысалы, халықтық ырғақтарды заманауи өңдеуде орындау оқушылардың ұлттық музыкаға деген мақтаныш сезімін оятады. Ансамбльдегі әрбір мүше өзінің маңыздылығын сезінуі үшін, шығарма ішінде әр балаға жеке «соло» бөлімдерін беремін. Бұл әдіс оқушының өзіне деген сенімділігін арттырып, сахна алдындағы қорқынышты жеңуге көмектеседі.
Тәжірибем көрсеткендей, деңгейлік оқыту мен ұжымдық шығармашылықты ұштастыру арқылы біз оқушының тек орындаушылық емес, сонымен қатар артистік қабілетін де жоғары деңгейге көтере аламыз
5. Психологиялық дайындық және сахналық мәдениет
Ұрмалы аспап орындаушысынан үлкен физикалық және психологиялық төзімділік талап етіледі. Инновациялық әдістердің бірі — сабақты «тренинг» түрінде өткізу. Оқушының өз өнерін телефонға жазып алып, кейін оны мұғаліммен бірге қателермен жұмыс ретінде талдауы — өз - өзін бағалау (self - assessment) дағдысын дамытады.
6. Қорытынды
Ұрмалы соқпалы аспаптар, соның ішінде доира аспабы — ұлттық кодымыздың ажырамас бөлігі. Білім беруде жаңа технологияларды тиімді пайдалану оқушылардың кәсіби шеберлігін арттырып қана қоймай, олардың заманауи бәсекеге қабілетті музыкант болып қалыптасуына жол ашады. Төлеби аудандық балалар саз мектебіндегі біздің басты мақсатымыз — дәстүрді сақтай отырып, инновацияны игерген шәкірт тәрбиелеу.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Ахметов С. «Музыкалық аспаптарда оқыту әдістемесі». – Алматы, 2015.
2. Байдылдаев Н. «Ырғақ пен әуен». – Нұр - Сұлтан, 2019.
3. Заманауи педагогикалық технологиялар: Оқу құралы. – Шымкент, 2021.
4. Интернет ресурстары: www. bilimdiler. kz, www. music - theory. com (https://www. music - theory. com/). (https://www. music - theory. com/)

​Мақаланың толық нұсқасын жүктеу​​​